Ham Elmas ile Yontulmuş Taş

Türkiye, yetenekli insanlar yetiştirme konusunda hiçbir zaman sıkıntı çekmedi. Futbol sahalarında top oynayan çocuklardan matematik olimpiyatlarında kürsüye çıkan gençlere kadar, bu topraklar hep “ışıltılı” insanlar üretti. Ama aynı Türkiye, yetkin insan yetiştirme konusunda onlarca yıldır ciddi bir sınav veriyor.
Bu iki kelime — yetenek ve yetkinlik — sıradan bir anlam ayrımının çok ötesinde bir gerçeği barındırıyor.

Yetenek, doğanın size verdiğidir. Kulağınızın müziği duyma biçimi, sayılar arasındaki ilişkileri sezgisel kavrayışınız, insanları okuma yeteneğiniz. Bunlar çoğu zaman fark edilmeden önce bile vardır.

Yetkinlik ise bambaşka bir şeydir. O, çabanın, tekrarın, geri bildirimin ve zamanın ürünüdür. Bir cerrahın elinin titremeden skalpeli tutması yetenek değil, binlerce saatlik ameliyatın kazandırdığı yetkinliktir. Bir avukatın mahkemede kelimelerini ustalıkla seçmesi, yıllar içinde yoğrulan bir beceridir.

Yetenek ham madde, yetkinlik ise o ham maddenin işlenmiş halidir. Ham elmas ile yontulmuş taş arasındaki fark gibi.

Türkiye’de bu iki kavram arasındaki kopukluk, neredeyse bir kader haline geldi ve belki de bu ülkenin kırık halkası oldu. 

Arda Güler’i düşünün. Real Madrid’de sahaya çıktığında tüm Türkiye ekrana yapıştı. Haklıydı; çünkü ortada gerçek bir yetenek vardı. Ama Türk futbolunun sistematik sorunu şu. Altyapılarımız yetenekleri keşfediyor, fakat yetkinliğe dönüştürecek metodolojiden, antrenör kalitesinden ve uzun soluklu gelişim programlarından yoksun. Dün akşam Bayern Münih maçında bu yetkinlik net görünmüştü. 

Aynı sorun eğitimde daha da derindir. Türkiye, uluslararası matematik ve fen olimpiyatlarında düzenli olarak madalya kazanan öğrenciler çıkarıyor. Bu çocuklar yıldız gibi parlıyor; ardından ne oluyor? Büyük çoğunluğu ya yurt dışına gidiyor ya da yeteneklerini besleyecek kurumsal ekosistemin yokluğunda sönüp gidiyor. Yurt dışına göç eden bilim insanlarının sayısına bakıldığında, Türkiye’nin aslında dünyaya ücretsiz yetenek ihraç ettiği görülüyor.

Teknoloji sektörü de bu kırılganlığın dışında değil. Son on yılda Türkiye’den çıkan girişimciler Silikon Vadisi’nde, Londra’da, Berlin’de şirket kurdu ve başarılı oldu. Peak Games’in, Getir’in, Trendyol’un kurucu ekiplerine bakın; bireysel olarak yetenekli insanlar. Ama bu yetkinlik neden burada tam anlamıyla karşılığını bulamadı? Çünkü yetkinlik bir ekosistem ister: kaliteli mentorluk, rekabetçi ortam, başarısızlığı tolere eden bir kültür ve kurumsal süreklilik.

Yetkinlik sabır ister. Geri bildirim ister. Hatayı kucaklamayı ister.

Türkiye’nin kültürel reflekslerinde ise bu üçü de zayıf. “Zaten yetenekli” çocuğa neden onlarca saatlik pratik yaptırasın ki? “Hoca” eleştirirse saygısızlık mı etmiş olur? Başarısızlık hâlâ utanılacak bir şey olarak görüldüğünde, yetkinliğin kaçınılmaz geçiş noktası olan “iyi yapamamak” nasıl kucaklanacak?

Buna bir de kurumsal hafıza sorununu ekleyin. Türkiye’de kurumlar yetkin bireyleri bünyesinde tutmakta, onları geliştirmekte ve bu birikimi kurumsallaştırmakta zorlanıyor. Birey gidince bilgi de gidiyor. Yetkinlik, bir yerden başka bir yere taşınan bireysel bir eşya olmaktan çıkamıyor.
Soru şu 
Bir Yol Var mı?
Var, ama kolay değil.
Yetkinliği inşa etmek uzun vadeli bir taahhüt ister. Türkiye’nin bunu başardığı alanlar yok mu? Var. Türk Hava Kuvvetleri pilotları, Türk cerrahlar, bazı mühendislik dallarındaki uzmanlar uluslararası arenada rekabet edebilir düzeyde. Bu alanlarda ortak olan şey: standart, süreklilik ve geri bildirim döngüsü.
Yetenek aramayı bırakmak gerekmiyor. Ama yeteneği bulduğumuzda ona “sen zaten dahisin, serbest bırak kendini” demek yerine “seninle birlikte çalışalım, seni inşa edelim” demesini öğrenmek gerekiyor.
Ham elmas güzeldir. Ama ancak yontulduğunda gerçek değerini ortaya koyar.
Türkiye’nin elinde ham elmas bolluğu var. Asıl mesele, ustayı yetiştirmek.