Çökmenin Belirtisi İlk Çatırdılardır

Bir toplumun çöküşünü nasıl anlarsınız?
Binaların yıkılmasından mı?
Ekonominin bozulmasından mı?
Kurumların işlemez hale gelmesinden mi?
Yoksa insanların birbirine güvenmemeye başlamasından mı?

Belki de bunların hiçbiri başlangıç değildir.
Çünkü büyük çöküşler çoğu zaman büyük olaylarla başlamaz.
Önce vidaları gevşer.
Belki de birçoğunuzun bildiği ve Anton Çehov’a atfedilen bir anlatının sonunda geçen şu sözler uzun zamandır zihnimi kurcalıyor. 
“Cehaleti normalleştiren toplum, çıkarı ahlakın önüne koyan düzen, ‘Bir şey olmaz’ kültürü ve yanlışa sessiz kalan herkes.”
Aslında burada anlatılan yalnızca cehalet değildir.
Bir alışkanlığın nasıl kültüre dönüştüğü anlatılır.
İnsan önce küçük bir yanlışa göz yumar.
“Bundan ne olacak canım?” der.
Sonra bir başkası aynı şeyi yapar.
Bir süre sonra yanlış,istisna olmaktan çıkar, günlük hayatın parçası haline gelir.
Daha sonra onu sorgulayan kişi garipsenmeye başlanır.

İşte toplumların vidaları tam da burada gevşemeye başlar.
Türkiye’de çok iyi bildiğimiz bir cümle vardır. 
“Bir şey olmaz,hatta bir kereden bir şey olmaz”
İnşaatta bir demir eksik konur.
Bir şey olmaz.
İhalede küçük bir ayrıcalık yapılır.
Bir şey olmaz.
İşe ehil olmayan biri tanıdık olduğu için göreve getirilir.
Bir şey olmaz.
Vergiden biraz kaçırılır.
Bir şey olmaz.
Trafikte kural çiğnenir.
Bir şey olmaz.
Şirkette performansı düşük ama ilişkileri güçlü biri korunur.
Bir şey olmaz.
Toplantıda yanlış olduğunu bildiğimiz bir karar alınır, kimse sesini çıkarmaz.
İşe 15 dakika geç gitmişim , ne olur ki 15 dakikadan 
Yine aynı cümle.  “Bir şey olmaz.”
Ama olur.
Sorun şu ki hemen olmaz.
Zaten tehlike de burada başlar.

Yanlış davranışların bedeli hemen ödenseydi belki insanlar daha dikkatli olurdu. Oysa toplumsal bozulmanın faturası çoğu zaman yıllar sonra çıkar.

Deprem olduğunda eksik demiri görürüz.
Şirket battığında yıllardır saklanan kötü yönetimi konuşuruz.
Kurum işlemez hale geldiğinde liyakatin neden önemli olduğunu hatırlarız.
Ekonomi zorlandığında yıllarca ertelenmiş sorunları fark ederiz.
Fakat o noktaya gelene kadar vidalar çoktan gevşemiştir.

Bir başka önemli mesele daha var:
Çıkarın ahlakın önüne geçmesi.
Ahlak çoğu zaman büyük cümlelerle sınanmaz.
Küçük tercihlerde sınanır.
Hatta, kimsenin görmediği yerde ne yaptığımızda…

Yetkimiz olduğunda kimi kayırdığımızda…
Bir hata gördüğümüzde susup susmadığımızda…
Kendi çıkarımızla doğru olan karşı karşıya geldiğinde hangisini seçtiğimizde…

Bir toplumun gerçek ahlakı kitaplarda yazan değerlerden çok, insanların günlük davranışlarında ortaya çıkar.

Kurumlarda da durum farklı değildir.

Bir şirkette yönetim “sonuç gelsin de nasıl gelirse gelsin” demeye başladığında ilk vida gevşer.
Satışçı müşteriye doğru olmayan bilgi verdiğinde ikinci vida…
Yönetici başarısız çalışanı ilişkileri nedeniyle koruduğunda üçüncü vida…
Çalışan yapılan yanlışı gördüğü halde “beni ilgilendirmez” dediğinde bir başka vida…

Bir süre sonra herkes sistemin neden kötü çalıştığını konuşur.

Oysa sistemi bozan çoğu zaman tek bir büyük hata değildir.
Binlerce küçük toleranstır.
Bence toplumsal çürümenin en tehlikeli aşaması da budur.
Yanlışın yapılması değil, yanlışın normalleşmesi.

Çünkü yanlış normalleştiğinde vicdanın alarm sistemi çalışmamaya başlar.
İnsan artık yaptığı şeyden rahatsız olmaz.
Hatta zamanla kendisine gerekçeler üretmeye başlar:
“Herkes yapıyor.”
“Ben yapmasam başkası yapacak.”
“Düzen böyle.”
“Bu ülkede işler böyle yürüyor.”
İşte belki de en tehlikeli cümle budur. 
“Düzen böyle.”
Çünkü bu cümle insanı sorumluluktan kurtaran en kolay sığınaktır.

Oysa toplum dediğimiz şey uzakta bir yerde duran soyut bir yapı değildir.
Biziz.
Şirket dediğimiz şey yalnızca patron değildir.
Yöneticisiyle, çalışanıyla, müşterisiyle hepimiziz.
Dolayısıyla vidaları gevşetenler de uzakta değildir.
Bazen biziz.
Bir yanlışa sustuğumuzda…
Bir haksızlığı görmezden geldiğimizde…
Bilmediğimiz halde biliyormuş gibi yaptığımızda…
Çıkarımız zarar görmesin diye doğrularımızı ertelediğimizde…
Raydan küçük bir vida daha sökülür.

Belki tren o gün devrilmez.
Belki ertesi gün de devrilmez.
İşte bizi yanıltan tam olarak budur.
Bir şey olmaması, yaptığımız şeyin doğru olduğu anlamına gelmez.
Bazen sonuç sadece gecikmiştir.
Bu nedenle bir toplumun geleceğini anlamak için yalnızca büyük göstergelere bakmamak gerekir.

Bazen küçük davranışlara bakmak yeterlidir.
İnsanlar kurala uyuyor mu?
Liyakat önemseniyor mu?
Yanlış yapan utanıyor mu, yoksa yaptığıyla övünüyor mu?
Doğruyu söyleyen destekleniyor mu, yoksa susturuluyor mu?
Çocuklar büyüklerinden ne görüyor?
Yöneticiler çalışanlarına hangi davranışları öğretiyor?
Çünkü kültür nutuklarla değil, tekrar edilen davranışlarla oluşur.
Ve belki de Çehov’a atfedilen o anlatının asıl uyarısı tam burada yatıyor:
Toplumların çöküşü gürültülü başlamaz.
Önce küçük ihmaller gelir.
Sonra alışkanlıklar.
Sonra sessizlik.
Ardından normalleşme.

Ve bir gün herkes şaşkınlıkla aynı soruyu sorar:
“Nasıl bu hale geldik?”
Oysa cevap çoğu zaman çok daha geridedir.Bir zamanlar birileri küçük bir vidayı sökmüştür. Birileri görmüş ama susmuştur.
Büyük felaketlerin çoğu, küçük yanlışların uzun süre ciddiye alınmamasından doğar.
Toplumlar bir günde çökmez; önce doğru ile yanlış arasındaki vidalar gevşer. 
Zaten o zaman çöküş başlamıştır. 
Sağlıklı düşünceler dileklerimle